TerDPI Below Zero Program Strategik reja
So‘nggi o‘n yilliklarda O‘zbekiston iqtisodiy rivojlanishida energetika, sanoat va resurslardan foydalanish muhim rol o‘ynab kelmoqda. Shu bilan birga, mamlakat iqtisodiyotining energiya sig‘imi yuqoriligi, fosil yoqilg‘ilarga yuqori darajada bog‘liqlik hamda energiya samaradorligining yetarli darajada emasligi issiqxona gazlari (GHG) chiqindilarining oshishiga olib kelmoqda. Xususan, energiya iste’molining katta qismi bino-inshootlar va transport bilan bog‘liq bo‘lib, bu holat Scope 1 va Scope 2 chiqindilarining asosiy manbalaridan hisoblanadi.
Markaziy Osiyo mintaqasining bir qismi sifatida O‘zbekiston iqlim o‘zgarishlariga nisbatan yuqori darajada zaif hududlardan biridir. Iqlim o‘zgarishi suv tanqisligi, qurg‘oqchilik, tuproq degradatsiyasi va ekstremal ob-havo hodisalari xavfini oshirmoqda. Bu jarayonlar ta’lim muassasalari infratuzilmasi, suv va energiya resurslaridan foydalanish samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Institutsional yondashuv Termiz davlat pedagogika instituti rahbariyati va akademik hamjamiyati barqaror rivojlanish va iqlim harakatlariga faol hissa qo‘shish zarurligini chuqur anglaydi. Institutda iqlim masalalariga yondashuv faqat infratuzilmani modernizatsiya qilish bilangina cheklanmay, balki institutsional boshqaruv, xodimlar va talabalar xulq-atvori, ma’lumotlarni yig‘ish va qaror qabul qilish jarayonlarini takomillashtirishni ham qamrab oladi.
Shu asosda TerDPI Below Zero Program tashabbusini ishlab chiqib, universitetni “tirik laboratoriya” (living laboratory) sifatida shakllantirishni maqsad qilgan. Dastur doirasida institut nafaqat o‘z karbon izini kamaytiradi, balki ta’lim, ilmiy tadqiqotlar va jamoatchilik bilan ishlash orqali iqlimga moslashuv bo‘yicha bilim va tajribani keng yoyadi.
Strategik majburiyat Termiz davlat pedagogika instituti 2023-yildan boshlab issiqxona gazlari chiqindilarini hisobga olish va monitoring qilishni bosqichma-bosqich joriy etib, uzoq muddatli maqsad sifatida 2050-yilgacha kamida Scope 1 va Scope 2 karbon chiqindilarini sezilarli darajada kamaytirish majburiyatini belgilagan.
Mazkur majburiyat quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshirilmoqda:
Kampus binolarida quyosh panellarini o‘rnatish va qayta tiklanuvchi energiya ulushini oshirish;
Energiya tejamkor yoritish va texnologiyalarni joriy etish;
Organik chiqindilarni ajratish, kompostlash va qayta ishlash orqali chiqindilardan kelib chiqadigan emissiyalarni kamaytirish;
“Yashil kampus” va mas’uliyatli resurs boshqaruvi tamoyillarini ta’lim jarayoniga integratsiya qilish. Yetakchilik va mas’uliyat Pedagog kadrlar tayyorlaydigan milliy ta’lim muassasasi sifatida Termiz davlat pedagogika instituti nafaqat bilim berish, balki barqaror rivojlanish bo‘yicha namunaviy institut bo‘lish mas’uliyatini ham o‘z zimmasiga oladi. Below Zero Program orqali institut hududiy va milliy darajada iqlim harakatlarini qo‘llab-quvvatlash, yosh avlodda ekologik ong va mas’uliyatni shakllantirishni o‘zining strategik vazifasi deb biladi.
Mission (Missiya)
Termiz davlat pedagogika instituti ilmiy tadqiqotlar, ta’lim jarayoni va institutsional faoliyat orqali global atrof-muhit barqarorligiga hissa qo‘shishni o‘zining ustuvor vazifasi deb biladi. Institut ushbu maqsadga erishish yo‘lida TerDPI Below Zero Program tashabbusi doirasida issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish, resurslardan oqilona foydalanish hamda barqaror rivojlanish tamoyillarini ta’lim va boshqaruv tizimiga integratsiya qilishni maqsad qilgan.
Chiqindilarni qamrab olish chegarasi (Emissions Boundary)
TerDPI Below Zero Program doirasida dastlabki chiqindilarni qamrab olish chegarasi quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Barcha to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqindilar (Scope 1)
(yoqilg‘i, isitish, institutga tegishli transport vositalari va texnik uskunalar); - Barcha energiya bilan bog‘liq chiqindilar (Scope 2)
(elektr energiyasi va issiqlik energiyasi iste’moli); - Qisman Scope 3 chiqindilar
(xizmat safarlari va chiqindilarni boshqarish bilan bog‘liq emissiyalar, kundalik qatnov bundan mustasno).
Mazkur chegaralar institutning imkoniyatlari va ma’lumotlar bazasi kengayib borishi bilan, iqlim harakatlariga bo‘lgan majburiyatiga muvofiq ravishda bosqichma-bosqich kengaytirilishi mumkin.
Maqsadlar (Targets)
Termiz davlat pedagogika instituti quyidagi uzoq muddatli iqlim maqsadlarini belgilagan:
2050-yilgacha Scope 1 va Scope 2 bo‘yicha sof nol (Net Zero) issiqxona gazlari chiqindilariga erishish;
Keyingi bosqichda karbon chiqindilarini kamaytirish va kompensatsiya qilish orqali manfiy (Below Zero) emissiyalar sari harakat qilish.
Maqsadlarga erishish tamoyillari
Institut belgilangan maqsadlarga eng axloqiy, barqaror va samarali yo‘l bilan erishishni ko‘zda tutadi:
Avvalo, belgilangan chegaralar doirasida chiqindilarni maksimal darajada kamaytirish;
Qiyin kamaytiriladigan chiqindilarni faqat oxirgi chora sifatida kompensatsiya qilish;
Karbon kompensatsiyasi va yutib olish (carbon removal) faoliyatlarini institut hududi, ilmiy tadqiqotlari, ta’lim faoliyati va hamkorlik loyihalari bilan bog‘lash.
Yondashuv (Approach)
Iqlim harakati muvaffaqiyati tizimli, integratsiyalashgan va keng ko‘lamli infratuzilmaviy, institutsional hamda xulq-atvoriy o‘zgarishlarni talab qiladi;
TerDPI mavjud xalqaro ilg‘or tajribalarni o‘rganadi va ularga moslashadi, shu bilan birga hududiy sharoitlarga mos innovatsion yondashuvlarni sinovdan o‘tkazadi;
Tajriba va bosqichma-bosqich takomillashtirish (iteration) asosiy ish usuli bo‘lib, muvaffaqiyatli natijalar tezkor joriy etiladi;
Xodimlar va talabalarni ilmiy tadqiqotlar, ta’lim jarayoni va hamkorlik loyihalari orqali faol jalb etish institutning asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan biridir.

1-rasm: Termiz davlat pedagogika institutining iqlim o‘zgarishiga qarshi uch yo‘nalishli yondashuvi
Termiz davlat pedagogika instituti iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash va karbon chiqindilarini kamaytirish bo‘yicha uch asosiy yo‘nalishga tayangan integratsiyalashgan yondashuvni amalga oshirmoqda. Ushbu model kampus darajasidagi chiqindilarni kamaytirish, ta’lim va ilmiy faoliyatni amaliy jarayonlar bilan uyg‘unlashtirish hamda talaba va xodimlarni faol jalb etish orqali barqaror rivojlanishni ta’minlashga qaratilgan.
Jarayon (Process) Termiz davlat pedagogika instituti iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash va karbon chiqindilarini kamaytirish bo‘yicha o‘z majburiyatlarini amalga oshirish jarayonida mantiqiy model (logic model) asosida ish olib boradi. Ushbu model institut tomonidan amalga oshirilayotgan faoliyatlarning ko‘lamini va ularning o‘zaro bog‘liqligini tizimli ravishda aks ettirish hamda soddalashtirishga xizmat qiladi.
Mazkur mantiqiy model ilmiy adabiyotlar tahlili, milliy va xalqaro tajribalarni solishtirish (benchmarking), jamoatchilik bilan maslahatlashuvlar hamda institut miqyosida amalga oshirilgan pilot loyihalar asosida shakllantirilgan. Ushbu yondashuv TerDPI tomonidan 2030-yilgacha erishilishi rejalashtirilgan asosiy natijalarni belgilash va institutning barqaror rivojlanish bo‘yicha uzoq muddatli strategik maqsadini ro‘yobga chiqarishga qaratilgan.
Belgilangan natijalar asosida institut uchun moslashtirilgan asosiy chiqish ko‘rsatkichlari (outputs) shakllantiriladi. Aynan shu ko‘rsatkichlar orqali rejalashtiriladigan, moliyalashtiriladigan va amalga oshiriladigan aniq chora-tadbirlar majmuasi belgilanadi (2-rasmga qarang). Shuningdek, mantiqiy model harakatlar → natijalar → yakuniy maqsadlar o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib beradi hamda jarayonda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlar va cheklovlarni aniqlashga yordam beradi.
Institut darajasida jalb etish (Engagement) Termiz davlat pedagogika institutida iqlim masalalari bo‘yicha samarali natijalarga erishish uchun institut ichidagi barcha bo‘linmalar, fakultetlar va tashabbuskor guruhlar bilan hamkorlik muhim ahamiyat kasb etadi. Iqlim bo‘yicha rejalashtirilgan chora-tadbirlarni keng ko‘lamda va barqaror tarzda amalga oshirish faqat alohida dastur doirasida emas, balki institut jamoasi ichida umumiy harakat va madaniyatni shakllantirish orqali ta’minlanadi.
TerDPI doirasida zarur bo‘lgan hamkorlik va jalb etish ishlari uch darajada amalga oshiriladi:
Institut tomonidan yetakchilik qilinadigan faoliyatlar Institut rahbariyati va mas’ul bo‘linmalar tomonidan bevosita boshqariladigan hamda natijalari uchun javobgarlik olinadigan tashabbuslar.
Hamkorlik asosida amalga oshiriladigan faoliyatlar Fakultetlar, kafedralar, talabalar tashkilotlari va boshqa mahalliy tuzilmalar bilan birgalikda, qo‘shma javobgarlik va resurslar asosida olib boriladigan chora-tadbirlar.
Institut tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan faoliyatlar Institut tomonidan metodik, axborot va tashkiliy ko‘mak berish orqali boshqa bo‘linmalar va tashabbuskor guruhlar faoliyatiga ta’sir ko‘rsatish va ularning barqaror natijalarga erishishini rag‘batlantirish.

2-rasm: Termiz davlat pedagogika institutining barqaror rivojlanish strategiyasini asoslovchi mantiqiy modelga umumiy nazar
Tasavvur (Vision)
2030-yilga kelib Termiz davlat pedagogika instituti quyidagi natijalarga erishishni maqsad qilgan:
Issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirish va ularni kompensatsiya qilish jarayonlarini institutning kundalik boshqaruv faoliyati va institutsional madaniyatiga to‘liq integratsiya qilgan bo‘ladi.
Professor-o‘qituvchilar, xodimlar, talabalar hamda hamkor tashkilotlar salohiyatini birlashtirgan holda, iqlim o‘zgarishiga qarshi keng ko‘lamli va tezkor chora-tadbirlarni amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘lgan transformatsion o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi.
O‘z tajribasi va erishilgan natijalarini milliy va xalqaro miqyosda baham ko‘rish orqali iqlim harakati bo‘yicha umumiy kun tartibiga hissa qo‘shadi va boshqa ta’lim muassasalarini faoliyatga ilhomlantiradi.
2030-yil uchun asosiy natijalar (Outcomes)
Inson omili (People)
Institut miqyosida iqlim masalalaridan xabardor va amaliy bilimga ega bo‘lgan akademik muhit shakllantiriladi. Unda shaffoflik, barqarorlik va ekologik maqsadlarga erishish institut faoliyatining asosiy muvaffaqiyat omillari sifatida qaraladi.
Termiz davlat pedagogika institutining institutsional tashabbuslari muhim ahamiyatga ega bo‘lsa-da, barqaror natijalarga erishish va ularni uzoq muddat saqlab qolish uchun rahbariyat, fakultetlar, mahalliy bo‘linmalar hamda alohida xodim va talabalar darajasida muvofiqlashtirilgan yetakchilik va faol ishtirok talab etiladi.
Xodimlar va talabalar iqlim o‘zgarishi va barqaror rivojlanish masalalarida yetarli savodxonlikka ega bo‘lishi zarur, shunda ular: nega o‘zgarishlar zarurligini, bu jarayonlar ularga qanday ta’sir qilishini, va qanday qilib faol ishtirokchi bo‘lishlari mumkinligini anglay oladilar. Shuningdek, iqlim masalalarida yetarli bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lgan xodimlar va talabalar tarmog‘ini shakllantirish orqali rejalashtirilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish, joriy etish va turli kontekstlarga moslashtirish imkoniyati kengaytiriladi. Shaffoflik esa institutning belgilangan ekologik va iqlimiy maqsadlariga erishish jarayonini aniq o‘lchash, baholash va doimiy takomillashtirib borish uchun muhim shart hisoblanadi.
Atrof-muhit (Environment)
Termiz davlat pedagogika institutida tabiiy, qurilgan va raqamli muhitning o‘zaro bog‘langan tizimi shakllantirilmoqda. Ushbu muhit iqlimga ijobiy qarorlar va mas’uliyatli xulq-atvorni namoyish etish, qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirishga xizmat qiladi.
Institut kampuslari, infratuzilmasi va raqamli platformalari TerDPI jamoasining umumiy qadriyatlari va ustuvor yo‘nalishlarini aks ettiradi. Shu sababli, ular institutning barqaror rivojlanish va iqlim mas’uliyati bo‘yicha majburiyatlari bilan izchil va ochiq uyg‘unlashgan bo‘lishi zarur.
Talabalar va xodimlar turli ta’lim, boshqaruv va ijtimoiy muhitlarda faoliyat yuritadi. Ushbu muhitlar ayrim xatti-harakatlarni rag‘batlantirishi yoki cheklashi mumkin. Shu bois, iqlim savodxon va mas’uliyatli akademik madaniyatni shakllantirish (1-natija: Inson omili) atrof-muhit tomonidan doimiy ijobiy qo‘llab-quvvatlanmasdan amalga oshirilishi mumkin emas.
Yetakchilik (Leadership)
Termiz davlat pedagogika instituti iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashda yetakchilikni namoyon etish, ilg‘or tajribalarni joriy etish va tizimli yondashuv asosida barqaror amaliyotlarni rivojlantirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan.
Iqlim o‘zgarishi bilan bog‘liq muammolar tezkor va qat’iy choralarni talab etayotgan bir sharoitda, institut darajasida hoziroq yetakchilik ko‘rsatish, murakkabliklarni kamaytirish va salohiyatni oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Bu yetakchilik, avvalo, institut rahbariyati va yuqori boshqaruv bo‘g‘inlari tomonidan barqarorlik majburiyatlarini barcha faoliyat yo‘nalishlarida faol qo‘llab-quvvatlash orqali namoyon bo‘ladi.
Shuningdek, TerDPI iqlim harakati bo‘yicha ilg‘or amaliyotlarni shakllantirish va rivojlantirish maqsadida o‘z qadriyatlariga yaqin bo‘lgan hamkor tashkilotlar, mahalliy hamjamiyatlar va boshqa ta’lim muassasalari bilan hamkorlikni kengaytiradi. Institut o‘z tajribasini ulashish va salohiyat yaratish orqali boshqa subyektlarning iqlim bo‘yicha faoliyatini tezlashtirishda muhim rol o‘ynaydi.
Net-Zero (Sof nol)
Termiz davlat pedagogika instituti 2025-yil 1-yanvardan 31-dekabrgacha bo‘lgan davrda Scope 1 va Scope 2 doirasidagi issiqxona gazlari chiqindilarini sof nol (net zero) darajaga yetkazish hamda ushbu holatni keyingi yillarda barqaror saqlab qolishni maqsad qilgan.
Net-zero holatga qisqa muddat ichida erishish institutsional darajada tezkor harakatlarni talab etadi va bu orqali iqlim bo‘yicha ambitsiyali hamda tizimli choralar amalda mumkin ekanligini ko‘rsatadi. Keyingi yillarda net-zero holatini saqlab qolish esa bunday yondashuvning uzoq muddatli barqarorligini namoyon etadi.
Net-zero operatsion holat institutga o‘z yondashuvining mustahkamligini sinovdan o‘tkazish, ijobiy va salbiy o‘zgarishlarga moslashuvchanligini baholash hamda erishilgan tajribani hujjatlashtirish va ommalashtirish imkonini beradi.
Below Zero (Sof noldan past)
Termiz davlat pedagogika instituti 2030-yilgacha Scope 1 va Scope 2 doirasida sof noldan past (below zero) darajaga erishishni uzoq muddatli strategik maqsad sifatida belgilaydi. Ushbu maqsad institut bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan karbonni yutish (carbon removal) faoliyatlari orqali amalga oshiriladi.
Bu yondashuv institutni:
chiqindilarni maksimal darajada qisqartirishga,
karbonni yutish zaruriyatini kamaytirishga,
hamda tarixiy karbon izlarini kamaytirishga yo‘naltiradi.
Karbonni yutish faoliyatlarining institut bilan bevosita bog‘langan bo‘lishi ularning sifatini ta’minlash bilan birga, ilmiy tadqiqotlar, ta’lim jarayoni va talabalar salohiyatini oshirish uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Shu orqali TerDPI karbonni yutish sohasida bilim va tajriba markaziga aylanishni ko‘zda tutadi.
Reja (Plan)
Inson omili (People)
Termiz davlat pedagogika institutida iqlim savodxonligi va barqarorlik kompetensiyalarini shakllantirish institut miqyosida ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Rahbariyat, professor-o‘qituvchilar, xodimlar, talabalar hamda hamkor tashkilotlar TerDPI Below Zero Program mazmuni va uning ahamiyatini anglaydigan, iqlim masalalarida mas’uliyatli akademik hamjamiyatni tashkil etadi.
Institutda kadrlar bo‘limi, talabalar bilan ishlash bo‘limlari, xalqaro aloqalar va boshqa tegishli tuzilmalar hamkorligida xodimlar va talabalar uchun iqlim va barqarorlik bo‘yicha trening-modullar ishlab chiqilgan va bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Ushbu modul va mashg‘ulotlar xodimlarni ishga qabul qilish, talabalarni o‘qishga qabul qilish hamda malaka oshirish jarayonlariga integratsiya qilinmoqda.
TerDPI bitiruvchilarida ekologik mas’uliyat, barqaror fikrlash va iqlimga nisbatan ongli fuqarolik pozitsiyasi muhim kompetensiya sifatida shakllantirilmoqda.
2. Atrof-muhit (Environment)
Termiz davlat pedagogika institutida tabiiy, qurilgan va raqamli muhit o‘zaro bog‘langan holda iqlimga ijobiy qarorlar va xulq-atvorni rag‘batlantiruvchi tizim sifatida rivojlantirilmoqda. Kampus infratuzilmasi institutning iqlim majburiyatlarini amaliy jihatdan namoyon etuvchi “tirik laboratoriya” vazifasini bajaradi.
Institut hududida qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanish, energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etish, chiqindilarni ajratish va qayta ishlash tizimlari orqali iqlimga ijobiy xulq-atvorni shakllantirish yo‘lga qo‘yilgan.
Rasmiy hujjatlar, ichki siyosatlar va institutsional jarayonlarda iqlim va barqarorlik masalalari ustuvor yo‘nalish sifatida aks ettirilgan bo‘lib, ular kundalik boshqaruv qarorlarini yo‘naltiruvchi asosiy mezonlardan biri hisoblanadi.
3. Yetakchilik (Leadership)
Termiz davlat pedagogika instituti iqlim harakati sohasida yetakchilikni tizimli va izchil yondashuv asosida amalga oshirmoqda. Institut xodimlari va talabalari iqlim masalalarida elchi (ambassador) sifatida faoliyat yuritishga undaladi va rag‘batlantiriladi.
TerDPI iqlim va barqarorlik bo‘yicha o‘z tajribalarini boshqa ta’lim muassasalari, mahalliy hamjamiyatlar va tashkilotlar bilan bo‘lishib boradi. Institutda energiya tejamkorlik va resurslarni tejashdan olinayotgan iqtisodiy samara qayta investitsiya qilinib, iqlimga yo‘naltirilgan yangi tashabbuslarni moliyalashtirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, institut iqlim bo‘yicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar yuzasidan ochiq va shaffof axborot berishni, yillik hisobotlar orqali natijalarni e’lon qilib borishni muhim tamoyil sifatida belgilagan.
4. Net Zero (Sof nol)
Termiz davlat pedagogika instituti Scope 1 va Scope 2 doirasidagi issiqxona gazlari chiqindilarini qisqartirish va sof nol (Net Zero) darajaga erishishni strategik maqsad sifatida belgilagan.
Institut karbon hisobini yuritishda tan olingan GHG Protokoli Korporativ Standarti tamoyillariga tayanadi. Energiya iste’moli, yoqilg‘i sarfi va chiqindilar bo‘yicha monitoring tizimi takomillashtirilib, ma’lumotlar asosida qarorlar qabul qilinmoqda.
Energiya samaradorligini oshirish, quyosh panellaridan foydalanish, tabiiy gaz va elektr energiyasi iste’molini qisqartirish orqali 2019-yilga nisbatan energiya iste’molini sezilarli darajada kamaytirish maqsad qilingan. Institutda “ifloslantiruvchi to‘laydi” tamoyiliga asoslangan ichki boshqaruv yondashuvlari joriy etilmoqda.
5. Below Zero (Sof noldan past)
Termiz davlat pedagogika instituti 2030-yilgacha Scope 1 va Scope 2 bo‘yicha sof noldan past (Below Zero) darajaga erishishni uzoq muddatli strategik maqsad sifatida belgilaydi.
Bu jarayon institut bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan karbonni yutish faoliyatlari orqali amalga oshiriladi. Jumladan, kampus hududlarini ko‘kalamzorlashtirish, ilmiy tadqiqotlar, ta’lim loyihalari va hamkorlik dasturlari doirasida karbonni yutishga qaratilgan tashabbuslar rivojlantiriladi.
Mazkur faoliyatlar institutning ta’lim va ilmiy salohiyatini oshirish bilan birga, tarixiy karbon izlarini kamaytirish va barqaror rivojlanish bo‘yicha namunaviy model yaratishga xizmat qiladi.